Unie

Scandinavië, we gebruiken de term als vanzelf wanneer aan het noorden van Europa denken. 

Ik als geograaf behoor natuurlijk te weten waar die term vandaan komt. Nou nee eerlijk gezegd, geen idee. Maar Wiki weet het wel. Daar lees ik dat het een samenstelling is van de Oudgermaanse woorden 'skadin' (schade) en 'auio' (eiland). Te vertalen als ‘beschadigde, gescheurde, gevaarlijke kust’. Daar kan ik me, samen met iedereen die in die contreien is geweest wel iets bij voorstellen. 

Scandinavië is ook de verzameling van landen met dat mooie kruis in de vlag: Denemarken, Noorwegen, Zweden, Finland, IJsland. Dat kruis is een mooi symbool van verwantschap: cultuur, taal en geschiedenis die nauw met elkaar zijn vervlochten. 

Zo nauw dat ze ooit één unie met elkaar vormden. Een geograaf als ik is gefascineerd door landen: ze ontstaan, smelten samen, worden verdeeld en verdwijnen. 

Met die gedachte sta ik voor de ruïne van Näss Slott, een middeleeuwse burcht uit de twaalfde eeuw op het kleine eiland Visingsö in het Zweedse Vätternmeer. De resten zijn op het oog weinig indrukwekkend. Het is klein, deels omdat stukken ervan in de loop van de tijd in het meer zijn verdwenen. 

Dit was het eerste koninklijk paleis van Zweden. Het werd bewoond door Sverker I, koning van Zweden in de tijd dat dat land een eenheid begon te worden. Toen nog vooral door het samensmelten van gebieden in het zuidelijk deel van Zweden. Vooral de opvolger van Sverker, Erik de Heilige maakte daar in de twaalfde eeuw werk van. Het zou vervolgens nog eeuwen duren voor het land Zweden met het toevoegen van Skåne in het uiterste zuiden en de kolonisatie van Norrland in het Noorden zijn huidige omvang bereikte. Nog los van de gebieden die het in de loop van de tijd weer verloor (Finland, Noorwegen, Baltische Staten en Noord-Duitsland).

Ik reis door naar een andere plek die niet alleen bepalend is geweest voor de staatvorming van Zweden, maar voor heel Scandinavië. Groter kan het contrast tussen de kleine ruïne van Näss Slott en het machtige kasteel waar ik nu voorsta haast niet zijn. 

Kalmar Slott ligt in de gelijknamige plaats aan de zuidoost kust van Zweden. Tot in de zeventiende eeuw lag het grote kasteel strategisch aan de Oostzee en de grens met het koninkrijk Denemarken. In dit slot werd in 1397 één van de belangrijkste politieke verbintenissen in de Europese geschiedenis gesloten: de Unie van Kalmar: alle Scandinavische landen verenigd onder één koningshuis. 

In het kasteel is een kamer gewijd aan de vrouw die de aanstichter was van deze unie: Margaretha I. Zij werd in 1353 geboren als dochter van de koning van Denemarken. Ze huwde met de koning van Noorwegen en wist de Zweedse adel voor zich te winnen. Na het overlijden van haar enige zoon regelde ze dat haar achterneef, Erik van Pommeren, zodra hij meerderjarig zou worden het  koningschap van de drie landen op zich zou nemen. Een slimme en succesvolle deal die in 1397 werd bezegeld hier in het kasteel van Kalmar.

 

Het kasteel is in de loop van de eeuwen fors veranderd en uitgebreid, maar beneden in het poortgebouw kun je de oorspronkelijke ingang uit die tijd nog zien. Nu is die dichtgemetseld. Ik heb geluk dat ik hier even in alle stilte kan zijn. Ik hou van dit soort verbintenissen met de geschiedenis. Een boeiende gedachte  immers dat de mensen die deze Unie sloten hier moeten hebben gelopen. Datzelfde gevoel roepen de restanten van straatjes en stadsmuren van het middeleeuwse Kalmar op. Overblijfselen uit de tijd van de Unie, ver voordat begin 1600 de Denen de stad belegerden en verwoestingen aanrichtten. Daarna werd Kalmar door de Zweden verplaatst naar een klein en veiliger schiereiland bij het kasteel, waar het huidige stadscentrum sindsdien ligt. 

De Unie had een vlag die een mooie combi was van het Zweeds geel en het Deens rood. Een sjieke vlag kon niet voorkomen dat de Unie een moeizaam bestaan leidde.  De Deense koningen hadden weinig oog voor de Zweedse belangen. De eigen agenda, die vooral bestond uit geldverslindende oorlogen voeren ging ten koste van Zweden. Edellieden daar ergerden zich aan de stijgende belastingen en de schade aan hun handelsbelangen. Ze kwamen meerdere keren in opstand. Onder andere in Kalmar zelf leidde dat tot bloedige executies van vermeende betrokkenen. 

 

In Stockholm sta ik op de plek waar een slachting onder Zweedse edelen het einde van de Unie van Kalmar inluidde: Stortorget in het hartje van de stad. Op dit beroemde plein met de mooie gekleurde huizen gebeurde het. Moegestreden waren Zweedse edellieden in 1520 eindelijk bereid de Deense koning als hun hoogste baas te erkennen. Feestelijk werd koning Christiaan II gekroond in de Stora Kyrkan aan datzelfde plein. 

De edellieden werden uitgenodigd voor kroningsfeestje. Dat feestje bleek een val. Niet door ze rechtstreeks te beschuldigen van eerder verraad, maar te beschuldigen van ketterij en te laten excommuniceren door de Paus verviel hun recht op gratie.

82 Zweden van adel werden in de dagen die volgden op de kroning onthoofd op het plein. Een gebeurtenis die de naam bloedbad van Stockholm kreeg. Elke Zweed en Deen weet ervan. Het stond lange tijd symbool voor vijandige gevoelens tussen de twee landen. Een soort Nederland-Duitsland ding.

Niet alle Zweedse hoge heren waren ter plaatse. Een van hen, Gustav Vasa startte een jaar later een opstand die leidde tot een definitieve breuk tussen Zweden en Denemarken en tot het einde van de unie van Kalmar in 1523. Gustav werd koning van Zweden. 

Een beetje verscholen in het parkje naast het kasteel van Kalmar vind je hem. Zijn standbeeld dan. Alsof men weliswaar niet om hem heen kan maar het ergens toch jammer vindt de Unie die hier werd opgericht geen stand hield. Zoals het misschien jammer is dat het Nederland dat bij het congres van Wenen werd gecreëerd geen stand hield en uiteen viel in drie landen.

De Deense koning Christiaan II was erin geslaagd niet alleen in Zweden, maar ook in zijn eigen land Denemarken impopulair te worden. Hij vluchtte in 1523 met zijn huishouding naar Nederland. Hij kwam aan de Veere en zou acht jaar later vanuit Medemblik nog een poging doen de Scandinavische landen weer te veroveren en de Unie te herstellen. Tevergeefs.

Het ontbinden van de Unie veroorzaakte een proces van schuiven met landen: Finland ging mee met Zweden, in 1809 naar Rusland en werd in 1917 onafhankelijk. Noorwegen bleef bij Denemarken om in 1814 weer bij Zweden te worden gevoegd en in 1905 onafhankelijk te worden. IJsland maakte zich in 1944 los van Denemarken. En het is te bezien wanneer Groenland gaat. 

Oude banden roesten niet helemaal. We weten dat na de Tweede Wereldoorlog de drie landen die ooit het Nederland vormden zich verenigden in de Benelux. In Scandinavië gebeurde ook zoiets, daar werd de Noordse Raad opgericht: een samenwerkingsverband op economisch en cultureel gebied tussen de Scandinavische landen. Samenwerking zonder nationale bevoegdheden af te staan. De formule werkt, de Noordse Raad bestaat nog steeds. Margaretha zou het misschien wel mooi hebben gevonden, dat de Unie van Kalmar bijna zeshonderd na haar oprichting en 350 jaar na haar einde als het ware uit de dood is herrezen. In een vorm die gelijkwaardiger is en meer bestendig.  En wat ik mooi vind is de samenwerking tussen de Noorse Raad en vertegenwoordigingen van gebieden waar een sterke historische band mee is: de Baltische Staten, Sleeswijk Holstein en Schotland. Het is een unieke Unie-plus.