Breuklijn

De geografie kent prachtige woorden. Zoals de term archipel: een verzameling eilanden die in een groepje bij elkaar liggen. Vaak liggen ze ogenschijnlijk willekeurig verspreid. Maar soms liggen de eilanden van de archipel min of meer netjes op een rij. Kijk in een atlas of op Google maps maar eens naar Hawaï, dan zie je het. Is zo’n eilandenrijtje toeval? Nou nee, dat zit zo. 

Op bepaalde plaatsen onder de aardkorst, zogenaamde hotspots, ontstond miljoenen jaren geleden een opwaartse stroom van magma, dat zich als een vulkaan opstapelde tot het boven water kwam. En zo een eiland vormde. Aardplaten schoven ondertussen vooruit langs breuklijnen in de aardkorst.  Daardoor verplaatste de plek waar het magma werd uitgestoten zich ook vooruit. Met een rijtje eilanden tot gevolg. Niet alleen Hawaii, ook de Azoren en de Canarische eilanden zijn zo ontstaan. Dan weet je dat als je weer eens naar de Canarische zon afreist.

Een minder bekende archipel van deze soort vormen de Comoren, een rijtje eilanden in de buurt van Madagaskar. Dat vulkanisme hier zijn werk heeft gedaan kan niet missen: vulkaankraters, lavavelden, vulkanische afzettingen, het is er allemaal.  Met prachtige landschappen als resultaat. 

Door hun geografie zijn veel archipels verworden tot één staat of één autonoom gebied. Ze liggen immers relatief dicht bij elkaar. Maar soms loopt het anders. Kijk naar de bloedige oorlog in Oost-Timor, dat zich losmaakte van Indonesië.

De archipel van de Comoren bestaat  uit vier eilanden. Te zien aan de voorpagina van de Comorese krant Al-watwan, waar de vier eilanden deel zijn van het logo, zou je denken dat je te maken hebt met één land. Maar dat is niet zo. 

In 1975 werden de Comoren onafhankelijk van moederland Frankrijk. Uit referenda op drie eilanden bleek een overweldigende meerderheid voorstander van die stap. Maar niet op het eiland Mayotte. Daar koos een meerderheid ervoor de aansluiting bij Frankrijk te houden. Wat het moederland tot ergernis van de regering van de kersverse staat ook honoreerde: Mayotte werd een departement van Frankrijk.

En dus wandel je op dit eiland met je Europese paspoort snel door de douane en betaal je je aankopen gewoon met de euro. Een politieke breuklijn dwars door de Comoren. En een economische. Want na verloop van tijd ontstond een welvaartsverschil tussen het Franse departement en de rest van de Comoren.

Het gevolg laat zich raden: de kans op een betere toekomst op Mayotte, of zelfs toegang tot de EU maakte het eiland een gewilde bestemming voor vluchtelingen uit de rest van de archipel. Want kinderen van migranten die op Mayotte worden geboren krijgen automatisch de Franse nationaliteit. Nog wel. 

“In overzees Mayotte geboren kinderen van migranten krijgen niet langer de Franse nationaliteit” kopt de Volkskrant in februari dit jaar. In het MO magazine van diezelfde maand wordt het steviger verwoord: “Ook in het midden van de Indische Oceaan bewaakt Europa meedogenloos haar grenzen.” 

Het kleine eiland Mayotte kan de stroom vluchtelingen niet goed aan. Dat merk je als een groot deel van de dag de watervoorziening is afgesloten. Te weinig regen, te weinig drinkwater. De druk op huisvesting en medische voorzieningen is groot op Mayotte. “Cholera treft nu ook Mayotte na uitbraak op Comoren.” lees ik op de website van de VRT in mei van dit jaar. Passagiers die van Mayotte naar Madagaskar reizen krijgen op het vliegveld een handje pillen toegestopt tegen cholera besmetting. Graag ter plekke innemen. 

Dat verschil in welvaart tussen de eilanden is wel te zien. Ik wandel door de stad Moroni, de hoofdstad van de dichtbevolkte Comoren waar 40.000 van de één miljoen inwoners verblijven. De Islam deed hier 1200 jaar geleden zijn intrede onder Arabische invloeden. En dat is te zien. De kronkelige straatjes van de oude medina doen romantisch aan met mensen in traditionele kledij, ambachtslieden in kleine werkplaatsen, biddende mannen in de moskee en kinderen in de Koranschool. Maar in de kern zie je toch het typisch Afrikaanse niveau van welvaart. Zeker op de markt wordt je dat duidelijk.  

De economie van deze eilandstaat draait voor een flink deel op geld dat door de diaspora in het buitenland (onder andere dus Mayotte) wordt verdiend en naar familie wordt gezonden. 

De economie van Mayotte op zijn beurt draait voor een flink deel op financiële steun van het moederland Frankrijk. De kleine voormalige  hoofdstad Dzaoudzi met haar koloniale gebouwen ademt de sfeer van weleer. Maar die tijd is allang voorbij. Twee derde van de inwoners is op Mayotte geboren en ongeveer één derde is immigrant, vooral van de Comoren. 

Ik neem de ferry voor een oversteek van twintig minuten naar het hoofdeiland Grande Terre. Hoewel dus welvarender dan de Comoren zie je vooral hier dat de rijkdom ook Mayotte ook niet groot is. Maar juist dat beetje verschil maakt dat de inwoners van Mayotte zich aan de band met het moederland vastklampen. Frankrijk is begonnen te knagen aan die band. Zelfs een grondwetswijziging die nodig is om het recht op te Franse nationaliteit voor iedereen die op Mayotte wordt geboren te beëindigen, wordt serieus onderzocht.

En als de band met Frankrijk op een dag wordt doorgesneden, zal dan de breuklijn tussen Mayotte en de Comoren helen en de archipel weer één zijn? Omdat ze vrijwillig tot elkaar komen? De eilandstaat Comoren maakt sinds haar onafhankelijkheid aanspraak op Mayotte. Dat is zelden een recept voor vriendschap. Op breuklijnen is altijd geweld: de natuur maakt er aardbevingen, en vulkaanuitbarstingen, de mens voert strijd.