Sferen en bollen

In de laatste klas van de basisschool moesten we een werkstuk maken. Ik, als liefhebber van astronomie en ruimtevaart koos het onderwerp De geschiedenis van de sterrenkunde. Ptolemaeus, Copernicus, Brahe, Kepler, Newton, alle grote namen kwamen aan de orde. Aangevuld met kleurrijke illustraties werd het een mooi geheel. Mijn leerkracht was onder de indruk en gaf een hoog cijfer. 

Ikzelf was ook onder de indruk van het resultaat en wat ik er van had geleerd. Ongelofelijk hoeveel we in een paar honderd jaar tijd meer dan ooit zijn gaan begrijpen van het heelal. En achter alle antwoorden kwamen steeds weer nieuwe vragen vandaan. Bij elk bezoek dat ik later bracht aan een plaats waar een doorbraak in de sterrenkunde  of ruimtevaart was bereikt, gingen mijn gedachten altijd naar die scriptie van weleer.

Dat gebeurde zeker toen ik vier jaar geleden op het Zweedse eiland Ven was, waar de beroemde Deense astronoom Tycho Brahe werkte in zijn sterrenwacht Uraniborg.

Ik beschreef toen hoe hij uiteindelijk belandde in Praag. En nu sta ik vlakbij zijn graf vooraan in de beroemde Praagse Tyn kerk. Het duurt even voor ik door het gangpad naar voren kan wandelen. Eerst moet het optreden van een mannenkoor zijn afgerond . Maar na een kwartier luisteren naar het overigens mooi meerstemmige gezang kan ik tegen de stroom mensen naar  het doel van mijn bezoek wandelen. Bijna althans, want een hek blokkeert de laatste meters. Toch is het graf wel te zien, duidelijk gemarkeerd met de Deense vlag aan de zuil erboven.

Veel tijd om hier te zijn heb ik niet, want het is tijd voor mijn bezoek aan het Clementinum, het beroemde jezuïeten college, niet ver van de Tynkerk. Hier werkte Tycho Brahe en de minstens zo beroemde Johannes Kepler aan hun observaties en theorieën. Ik heb een paar dagen voor mijn aankomst in Praag het laatste kaartje voor een bezoek aan het astronomisch observatorium en de oeroude bibliotheek in het Clementinum weten te bemachtigen. Een bijzondere plek om te bezoeken, want deze twee astronomen legden hier aan het begin van de zeventiende eeuw een belangrijkste basis voor de moderne sterrenkunde.

Een Tsjechische gids neemt de kleine groep bezoekers mee het gebouw in. De oude barokke bibliotheek is zeker een hoogtepunt. Prachtig, die rijen oude boeken, het barokke plafond, de antieke globes en klokken. In deze bieb worden originele werken van Brahe en Kepler bewaard. 

De erudiete aristocraat Brahe ontwikkelde een revolutionaire visie op ons zonnestelsel. Hij nuanceerde de toen gangbare visie dat alle planeten en de zon om de aarde draaien. In zijn variant stelde hij dat de planeten om de zon draaien en dat dat hele stelsel vervolgens om de aarde draait. Zijn assistent Kepler had een andere kijk op de zaak: ook de aarde draait om de zon Het zogenaamde heliocentrisch model.  Precies zoals zijn voorganger Copernicus al stelde en zoals we het nu nog zien. Kepler becijferde bovendien dat planeten niet in een keurige cirkel om de zon draaien maar in een elliptische baan. En dat in een wisselende snelheid. De beroemde wetten van Kepler, waar later Isaac Newton met zijn theorieën over zwaartekracht op voortborduurde, kwamen hier in Praag tot stand. 

Het Clementinum bleef ook na de dood van de astronomen een belangrijk centrum waar de tijd nauwkeurig werd gemeten en het weer werd geobserveerd.  Ik wandel door de Karlova straat langs het huis waar Johannes Kepler woonde in zijn Praagse tijd. Iets verderop, op de beroemde Karelsbrug zie ik nog net het groende dak van het zomerpaleis van koningin Anne van Bohemen, waar de heren een groot deel van hun observaties deden. 

En wie denkt, ach toen was toen: nog vorig jaar werden de tekeningen die Kepler maakte van zonnevlekken (tevens de allereerste zonnevlekken die ooit werden opgetekend) nog door een Japans researchteam gebruikt om een de cycli van zonnevlekken (en daarmee de werking van de zon) nog beter te verklaren.

Praag was een belangrijk centrum van wetenschap. Het bruggetje dat ik wil maken naar een ander centrum van wetenschap in die tijd, de stad Maagdenburg, wordt me gemakkelijk gemaakt. Al wandelend door de Duitse stad stuit op een connectie met Praag. Het pand Stadt Prag, een voormalig café met een prachtig goudkleurig stadssilhouet van de Boheemse hoofdstad op de gevel. 

Ik ben hier op een steenworp afstand van het oude stadhuis aan de Alte Markt. Hier resideerde in de zeventiende eeuw de beroemdste burgemeester die de stad ooit had: Otto von Guericke. 

Hij is bekend geworden vanwege de Maagdenburger Halve Bollen. Een door midden gezaagde bol waarvan de lucht tussen de twee helften werd weggepompt zodat een vacuüm ontstond. Twee paarden slaagden er vervolgens niet in de beide helften uit elkaar te trekken. De luchtdruk van buiten voorkwam dat. Fascinerend moet dat geweest zijn. Het experiment is beroemd gebleven en nu een symbool van de stad. Dat is nog eens wat anders dan Bossche Bollen. Op meerdere plekken in het centrum van Maagdenburg tref ik een standbeeld of kunstwerk aan van het experiment.  

Zo leerden we dat de Aardse atmosfeer uit gas bestaat dat in een honderden kilometers dik pakket op onze planeet drukt. Een fenomeen dat ook het gedrag van de atmosfeer om andere planeten doet verklaren. En op een dag ons wellicht helpt om leven elders in het heelal te detecteren. 

Twee steden met hoogstaande wetenschap. Namen van baanbrekende wetenschappers die voor altijd zullen bekend blijven. Na hen volgend er nog velen en er zullen er nog velen volgen. Want klaar met ontdekken zijn we waarschijnlijk nooit. Zo ongeveer luidde de laatste opmerking in mijn scriptie van destijds. En dat vond mijn leerkracht een heel bijzonder inzicht van een twaalf jarige.