Verscholen stilte

Het moet zo rond mijn vijftiende jaar zijn geweest. Ik was met mijn schoolklas op bezoek in een klooster. Los van de weeïge bloemkoollucht die hing in de gangen werd ik gegrepen door de stilte, de rust, de eenvoud van het levensritme. Geen gedoe, geen gestress, een helder levensdoel met een duidelijke structuur in de weg er naartoe.

Eén probleem: ik was niet gelovig. En bij nader inzien lokte het avontuur van het aardse leven te sterk. Ondertussen heb ik tal van kloosters, kerken, moskeeën en tempels bezocht. En altijd weer even aan die indrukwekkend serene sfeer mogen proeven. Slechts één keer heb ik in een klooster geslapen. Dat was in China, waar ik ‘s nachts lang lag te luisteren naar het gezang van de boeddhistische monniken.

En nu de tweede keer. Ik heb zojuist het slaapvertrek verlaten en sta in de koele nacht op het binnenterrein. Prachtig helder schittert het sterrenbeeld Orion boven de rood beschilderde koepels van de kerk. Uit het niets verschijnt een monnik in zwarte pij. Hij loopt in stevige pas voorbij met in zijn hand een houten plank (een simandron) en een stok waarop hij een-twee-drie-vier, een-twee-drie-vier klepperend het kloosterterrein rondgaat. Het is de oproep voor de dienst van drie uur. Het is aardedonker in de kerk. Haast op de tast vind ik een plaats in een van de koorbanken. Het wordt een lange zit.

Ik ben op het Griekse schiereiland Athos. Eén van de drie ‘vingers’ van de regio Chalcidice onder Thessaloniki. Op Athos wonen alleen monniken en komen alleen volwassen mannen. Geen vrouwen, zelfs geen dieren van het vrouwelijk geslacht. Ja, sorry, ik heb dat allemaal niet verzonnen. Ook een man komt trouwens niet zomaar binnen. Als je van orthodox-christelijke huize bent heb je de beste kansen. Slechts mondjesmaat worden mannelijke bezoekers van andere gezindten toegelaten tot het autonome gebied. Niet meer dan een handjevol per dag. En daar moet je wel moeite voor doen. Een half jaar tevoren een aanvraag doen bij het Pilgrims Office van het Holy Executive of the Holy Mount Athos. Dan wachten op een OK voor het verkrijgen van je Diamonitirion, je visum om het schiereiland te mogen betreden. Daarna een verzoek indienen bij een van de twintig kloosters voor een overnachting. Niet meer dan één nacht per klooster trouwens. Je komt hier niet als toerist, maar als pelgrim.

De eerste kloosters op het schiereiland werden ruim 1000 jaar geleden gesticht. In het jaar 1054 kreeg de monnikenstaat zelfbestuur toebedeeld van de toenmalige Byzantijnse keizer Constantijn IX. Tegenwoordig staat de Monastieke gemeenschap van de Heilige Berg, zoals de autonome staat heet onder bescherming van Griekenland. De speciale status van Athos ligt vast in de Griekse grondwet en is erkend door de Europese Unie. Op het kleine schiereiland, ongeveer half zo groot als Terschelling, wonen 2000 monniken. Het verbod voor vrouwen om het gebied te betreden gaat terug tot het verhaal dat Athos toebehoord aan Maria en aan geen enkele andere vrouw. Zonder vrouwen in de buurt kunnen de monnikengemeenschappen bovendien hun celibataire gelofte beter gestand doen. Overigens zijn in het Europese parlement vragen gesteld over het verbod, dat in strijd zou zijn met het Europees handvest. Vooralsnog blijft het bij het oude.

In de plaats Ouranoupolis is het kantoor gevestigd waar het pelgrimsvisum afgehaald kan worden. Een serieus proces, waarbij naam en paspoortnummer nauwgezet worden gecheckt. Maar dan ben ik de eigenaar van een mooi gestempeld document: mijn toegangsbewijs tot de afgesloten schiereiland. Athos is alleen bereikbaar per boot, die allemaal uit Ouranoupolis vertrekken. Het plaatsje ademt daardoor de sfeer van een toeristenstadje, vol met winkels waar Athos gerelateerde souvenirs worden verkocht. Van plastic prullaria tot handgeschilderde iconen.

De veerboot naar Dafni, het centrale haventje op Athos, stroomt vol met pelgrims en monniken. Eerst langs een balie waar een politieman ieders visum controleert. Terwijl de vliegende vissen over het water scheren stomen we af op de eerste stop, het klooster Giovantza. Zo zal de boot nog vijf kloosters aandoen voordat we onze eindbestemming bereiken. Bij elke stop gaat een groepje pelgrims en monniken de kade op, waar anderen al klaar staan om aan boord te gaan. De sfeer op het schip is heel ontspannen. Hier en daar trekt een pelgrim een blikje bier open. De monniken storen zich er niet aan.

Aan de horizon toornt de majestueuze berg Athos boven alles uit. Met busjes worden de pelgrims vanaf het haventje van Dafni door de bergen naar het dorp Karyes midden op het schiereiland gebracht. Karyes is het administratieve centrum van Athos. De enige plek waar je een kleine supermarkt en een bakker aantreft. Wandelaars naar de kloosters doen hier nog vlug wat inkopen voordat ze aan hun tocht beginnen..

Over oude paden die al lang niet meer zijn betreden begeven we ons in de richting van het klooster Xenophontos aan de kust. Onderweg passeren we ruïnes van in verval geraakte skites: voormalige dependances van kloosters. Het valt niet mee om de goede route aan te houden, ondanks de navigatie op mijn  telefoon.

Na een paar uur lopen bereiken we de hoofdweg naar de kust. Net op dat moment passeert een stoere auto. De chauffeur, een gids uit Belarus die pelgrims begeleidt biedt ons een lift aan. Wat een geluk, dankzij hem lopen we net op tijd door de kloosterpoort om direct naar de eetzaal gestuurd te worden. Eén van de monniken wijst ons resoluut onze plaatsen aan een lange tafel in de prachtig beschilderde eetzaal. Die is vol met pelgrims. Terwijl we nog beduusd rondkijken na onze plotselinge entree wordt om ons heen de simpele maaltijd van pasta, brood en olijven zwijgend verorberd. Na een minuut of tien verdwijnen de eerste monniken al door een zijuitgang. En tien minuten later loopt de hele eetzaal leeg. "Service at three o’clock" meldt de dienstdoende monnik ons bij het weggaan.

Eerst maar eens het grote kloostercomplex verkennen. Al in de zesde eeuw leefden op deze plek christelijke monniken. Het oudste deel van het klooster stamt uit de tiende eeuw. Een wandeling over de binnenplaatsen geeft zicht op de koepels van de kerkgebouwen, de cellen van monniken, werkplaatsen en de gastenverblijven. Ons wordt een sobere kamer toegewezen, die op eenvoudige houten bedden en een enkel schilderij na kaal en leeg is.

Maar meer heb je hier ook niet nodig bedenk ik me in de stikdonkere kerk. Het eerste half uur van de nachtelijke dienst staan al mijn zintuigen op scherp. Monniken in zwarte pij schrijden ritselend voorbij. Ondanks de duisternis weten ze  feilloos hun weg te vinden. Om de beeltenis op een icoon te eren, een kaars aan of uit te doen of zich naar het leesgestoelte te begeven.

Het reciteren van heilige boeken gaat in één stroom door. Totaal onverstaanbaar, op de namen van heiligen als Simon en Matheus na. En af en toe klinkt een drievoudig Kyrie Eleison. Dan komt uit het niets een monnik in een met gouddraad versierde witte pij langs. Hij zwaait met een rinkelende wierrookpot langs het handjevol kerkgangers. Zo, ik ben gezegend en omringt door een aangename geur.

Na een half uur in het donker rondstaren en luisteren naar de rituelen is het mystieke er vanaf. Wat nu? Gedachten over praktische zaken maken langzaam plaats voor leegte, voor denken aan niets. Al duurt die fase maar kort, de imprint is groot. Het moment van innerlijke stilte echoot nog lang na. Ook als na tweeëneenhalf uur het ongeduld en de stijfheid van de lange zit in de houten bank me naar buiten drijven. Als de volgende ochtend het bootje voor de terugreis naar Ouranoupolis aanmeert bij het klooster ben ik nog niet los van de echo.

Of ik nu alsnog denk het klooster in te willen? Nou nee, dat niet hoor. Hoe indrukwekkend dit bijzondere oord en deze ervaring ook is. Er is wel iets anders dat ik wil. Weer eens terug naar de plek van dat diepe gevoel. En daar is geen verre reis voor nodig. Want die plek zit in mezelf.