Max en Moritz

Wie denkt dat deze blog gaat over een attractie in de Efteling kan zich het verder lezen besparen. Hoewel een zekere gelijkenis met een achtbaan wel te maken is. Hard omhoog, rondzweven met een bocht weer omlaag. Toch gaat dit verhaal niet over vrolijk vermaak, het gaat over raketten. 

Eerder dit jaar zag ik in Washington de originele capsule van de Apollo 11, die de eerste mens op de maan bracht. En het ruimtepak van de man die er in zat, Neil Armstrong. 15 jaar geleden bezocht ik Cape Canaveral, de plek waar de Saturn V raket de eerste mens omhoog stuwde richting maan. Die wereldberoemde gebeurtenis ligt nu 55 jaar achter ons. Het brein achter dit project was de Duitse raketgeleerde Wernher von Braun. We kennen hem als de ontwikkelaar van een minder glorieus project: de V2 raket. Eerder bezocht ik die nalatenschap op de V2 basis Peenemunde 

Al voor zijn donkere daden in de Tweede Wereldoorlog en zijn latere glorieuze project en bij de NASA was Von Braun al bezig met de ontwikkeling van raketten. Nalatenschap uit die periode vind je hier, goed verstopt op het Duitse Waddeneiland Borkum. 

Je zou het niet zeggen, als je de veerboot verlaat in de haven van Borkum en in het schattige treintje stapt naar het dorp. Dat  over deze smalspoorlijn precies 90 jaar geleden wagonlandingen militair materieel werden vervoerd voor een groots experiment: een heuse raketlancering. Eenmaal in het dorp houdt de spoorlijn net voorbij het Hauptbahnhof plotseling op. Dat was ooit wel anders, toen de spoorlijn helemaal doorliep langs de noordkust richting het oosten van het eiland. In een Baedeker reisgids uit 1913 vind ik een kaart waarop het tracé staat ingetekend. Later werd het spoorlijntje nog wat verlengd om het materieel voor de lancering naar het platform ver in het oosten van het eiland te vervoeren. 

Borkum is sinds jaar en dag een geliefd Waddeneiland voor wagonladingen toeristen. Het centrum van het dorp ademt een sfeer van kleinschalige gezelligheid. Volop Nederlandse invloeden hier, zoals straatnamen en grafstenen bij de oude kerk. En natuurlijk de typisch Duitse kuurhotels, die je op elk van de Duitse Waddeneilanden aantreft. 

Wernher von Braun, geboren in 1912 was van jongs af aan gegrepen door de sterren, door ruimtevaart en het idee mensen naar de maan te vervoeren. Het opkomend militair industrieel complex in het Duitsland van de jaren dertig bood hem de kans zijn dromen te verwezenlijken. Eenmaal onder contract van het Duitse leger stonden hem haast onbeperkte middelen ter beschikking . In Kummersdorf bij Berlijn richtte hij zijn research en testcentrum in. 

Borkum bleek een ideale plek voor de lancering van de Aggrgat-2, zijn eerste serieuze raket op vloeibare brandstof . Het Waddeneiland lag ver van de bewoonde wereld. Weinig pottenkijkers en weinig kans op slachtoffers op de grond. Bovendien was Borkum een sterke Seefestung. Geen zorgen over de veiligheid ter plaatse. Precies 90 jaar geleden werden twee exemplaren van de Aggrgat-2 hier gelanceerd. Ze droegen de naam Max en Moritz. 

Na een minuut of twintig fietsen vanuit het dorp Borkum naar het oosten sta ik aan de voet van de Steerenklipp: een hoge duin die een prachtig uitzicht biedt over de omgeving.  Vanaf hier is het maar een paar honderd meter wandelen naar het Ostbake, een stoer baken dat eenzaam boven de duinen uitsteekt.

Hier moet ik wezen. Dankzij de studie van kaartmateriaal voor ik afreisde naar het Waddeneiland weet ik het voormalige lanceerplatform te vinden. Zonder die voorbereiding was het zoeken naar een speld in een hooiberg. Want het platform is nauwelijks als zodanig herkenbaar. Niet meer dan een heuvel in het bos. De raket uit die tijd was dan ook niet  bepaald groot, ruim anderhalve meter. Hoe anders dan diens opvolger de Aggregat-4 die werd omgedoopt tot  Vergeltungswaffen 2, met een hoogte van dertien meter. En die weer valt op zijn beurt in het niets bij de Saturn V raket van 110 meter hoog. 

Het lokale museum op Borkum heeft een replica van de Aggregat-2 in haar collectie. Om het te zien is het niet nodig het museum zelf te bezoeken. Ga naar de website van het Heimatmuseum Borkum, open de virtuele presentatie in 3D en je ziet het ding staan in een hoek naast twee grote olielampen. 

De lancering zelf moet een spektakel zijn geweest. Allereerst werden de bewoners van het nabij geleden dorpje Ostland dringend verzocht weg te wezen. Te gevaarlijk hier. En mondje dicht natuurlijk. Iedereen moest schriftelijk geheimhouding verklaren. De lanceringen waren een succes. Zeker de tweede, Moritz, steeg niet alleen tot grote hoogte maar volgde ook de bedoelde baan. Ik lees dat Von Braun op blote voeten het wad oprende om de resten van de neergekomen raket veilig te stellen. In zijn memoires schreef hij vol trots over Max en Moritz: “Die beiden waren mein ganz eigener Werk. Kurz und gut, ich habe sie beide von A bis Z zusammengestellt . Max und Moritz hatten mir, wenn ich das zo formulieren darff, zum Durchbruch verholfen.” 

Van de lancering zijn geen foto’s of filmbeelden gemaakt. Dat werd te riskant geacht. Een Oost-Duitse ingenieur vond in na de Tweede Wereldoorlog resten van de Aggegat-2 raket op een schroothoop in Peenemunde.  Op die plek speelde zich zoals we weten het zwarte hoofdstuk af in Von Brauns geschiedenis. Hij was het brein achter de V2, gebouwd door slavenarbeid van gedetineerden in het gevangenkamp bij Peenemunde, die onder barre omstandigheden moesten leven en bij bosjes stierven. De V2 die duizenden mensen de dood injoeg. En dat alles natuurlijk met medeweten van de raketgeleerde. 

De twee raketten op Borkum waren (net als de Efteling attractie trouwens) vernoemd naar het boek Max und Moritz van de Duitse schrijver Wilhelm Busch. Het gaat over twee kwajongens die zeven streken uithalen. En dat met de dood bekopen. Het gold als een schoolvoorbeeld van zwarte humor. Von Braun wist in de jaren dertig al waar zijn raketproven toe zouden kunnen leiden, lijkt mij zo.

De Amerikanen knepen in 1945 een oogje toe, haalden de raketgeleerde  naar de States en de rest is geschiedenis.  Na de Tweede Wereldoorlog werden de bunkers en andere militaire bouwwerken op Borkum vakkundig door de geallieerden vernietigd. Rondom het voormalige platform vindt je de resten ervan in de vorm van verspreide brokken steen.

Het is een gek idee even op een waar lanceerplatform te staan, hoe klein het heuveltje ook is. Zeker vergeleken met de reusachtige betonnen platforms die ik op Cape Canaveral zag. 

Het zandpad dat naar het voormalige lanceerplatform leidt is goed te herkennen als een voormalig spoortracé. De resten van de raketgeschiedenis zijn een goed verborgen stukje van het verhaal van het eiland. De meeste bezoekers wandelen en fietsen voorbij aan deze historische plek.  De eilanders kennen het verhaal natuurlijk wel. Het heeft vanwege de geheimhouding destijds en de vernietiging van de sporen daarna iets mystieks over zich. 

Ineens meen ik op allerlei manieren op Borkum om geheime verwijzing naar het verscholen lanceerplatform te zien. Wat dacht je van een reclameposter voor een lichtfestival met de titel ‘Lücht up Börkum’ of op de gevel van een oud hotel ‘Haus Rote Erde’

Maar het meest raakt me de naam van het mimitreintje dat over de wegen van het eiland een toeristische rondrit maakt: ‘Moritz’. Vast geen toeval lijkt me. Ook een beetje pervers. Want de raketproeven waren alle behalve een  Efteling attractie 

Er is veel geschreven over de omstreden figuur Wernher von Braun. Hem valt te verwijten dat hij zijn dromen ten koste van alles wilde verwezenlijken. En daarom maar een beetje de andere kant op keek tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat maakt het moeilijk veel sympathie voor hem te voelen. Wat zou ik zelf in die omstandigheden hebben gedaan? Ik weet het niet. Er dringt zich wel een andere vergelijking aan me op: waarom blijf ik de wereld verkennen in de wetenschap dat mijn CO2 print er niet kleiner op wordt? Dat is van een heel andere orde zou je kunnen zeggen. Maar toch.