Schateiland

Vanaf het houten terras klinkt alleen het geruis van de wind door de omliggende bomen. Totdat het geraas van een laag overvliegende straaljager de stilte op het idyllische Gotland  ruw verstoord. 

De start van deze blog had niet toepasselijker kunnen zijn. Het nieuws in buitenlandse media over dit Zweedse eiland waar nooit iets leek te gebeuren kent nu haast maar één thema: de Russen komen!

Russische schepen en vliegtuigen verdacht dichtbij, vermoedelijke spionageactiviteit, verdenkingen van sabotage: het strategisch in de Oostzee gelegen Gotland staat er sinds enkele jaren door in de schijnwerpers. Het eiland, iets groter dan onze provincie Noord-Holland ligt midden in de Oostzee omgeven door een kring van Scandinavische en Baltische landen en omringd door tal van scheepvaartroutes. Een gewilde geografische positie. Niet voor niets was de hoofdstad Visby in de tijd van de Hanze lang HET knooppunt van de handel in het Baltische gebied. 

Het grote schip dat ik in het late tegenlicht voorbij zie varen vanaf een hoog punt in  het historische centrum van die oude stad is geen exemplaar uit de Russische vloot, maar slechts een veerboot op weg naar het vaste land. Toch vergt het weinig fantasie om me voor te stellen hoe het voelt een oorlogsschip voor je deur te zien varen. En de prachtige historische stadsmuur van Visby biedt al eeuwen geen bescherming meer tegen een dreiging vanaf zee. 

Over de kans op een daadwerkelijke invasie op het Zweedse eiland lopen de meningen uiteen. De toetreding van het Scandinavische land tot de NAVO is wel een teken dat de optie serieus wordt genomen.

In veel artikelen over de geopolitieke situatie rond Gotland wordt verwezen naar een belangrijke historische gebeurtenis: het eiland was al ooit door de Russen bezet! Dat is soms gebeurt met de bedoeling om de kans op herhaling kracht bij te zetten is wel een beetje lachwekkend. 

Want een bezetting van maar drie weken waarbij de Russen snel afdropen toen ze vernamen dat een Zweedse ontzettingsmacht onderweg was klinkt niet als een hoop oorlogsellende. Bovendien praten we over meer dan twee eeuwen geleden. Aan de andere kant: deze oorlog met Rusland had op andere plekken grote gevolgen voor Zweden. Finland, dat toen nog Zweeds gebied ging verloren en Russische troepen dreigden op het Scandinavisch schiereiland naar Stockholm op te rukken. Het was de tijd van de Napoleontische oorlogen. Heel Europa was in gevecht, en deze twee grootmachten ook. 

Het kerkje van Klinte staat mooi in de avondzon te pronken. Voorzichtig probeer ik of de deur open wil. Ik heb geluk. Op deze plek maakten de Russen in 1808 in contact met de Zweedse militie op Gotland. Het prachtig gedecoreerde plafond en het votiefscheepje dat er aan hangt vertellen niets over de gebeurtenis hier ruim twee eeuwen geleden. Dat hoeft ook niet, het liep allemaal met een sisser af.  

Zweden had destijds geen leger op Gotland, daarvoor was het eiland te onbetekenend vond men toen. Sterker nog, twee jaar eerder had koning Gustav IV het eiland aan de Maltezer orde aangeboden, die door de troepen van Napoleon van hun thuisbasis op Malta waren verjaagd. 

Weinig belangstelling voor het eiland dus vanaf hef het Zweedse vasteland.  De gouverneur van Gotland, die een militie had gevormd van boeren en arbeiders, zag in dat ze kansloos waren tegen de Russische overmacht van zo’n tweeduizend soldaten. De overgave werd getekend en de Russen trokken op naar Visby waar ze werden ingekwartierd. 

Aan de zuidkust van Zweden ligt de havenstad Karlskrona. Destijds lag hier Zweedse marinevloot. Het erfgoed uit die tijd wordt zorgvuldig bewaard. De stad werd in de zeventiende eeuw dan ook speciaal aangelegd voor de vloot van het land dat toen een van Europa’s grootmachten was. Leuk om een wandeling te maken langs de gebouwen van weleer. 

Men zag in Zweden wel het probleem in van de Russische bezetting van Gotland. Snel werd er een tegenactie beraamd. Vanuit Karlskrona vertrokken schepen voor een blokkade bij Gotland zodat de Russen geen versterkingen konden aanvoeren. Daarna voeren een paar oorlogsschepen uit met 2000 soldaten om de Russen te verjagen.

Oeps, dacht de Russische commandant toen hij vernam dat Zweden zijn veronachtzaamde eiland toch niet kwijt wilde. Deze strijd wordt geen succes voor ons. De Russen gaven zich op voorhand over. Ze vertrokken om niet meer terug te keren. Sinds die tijd heeft Zweden nagenoeg permanent militairen op het eiland gestationeerd.

Gezworen vijanden dus, die Russen. Nou, dat was dus ooit anders. In de tijd van de Hanze namelijk. Er werd driftig handel gedreven rond de Oostzee. Ook met Rusland. De Russische stad Novgorod (ten zuiden van Sint Petersburg) was het verzamelpunt voor export van bont en hout richting anders Hanzesteden. Menig Russische handelaar verpoosde in Visby. Ze hadden zelfs hun eigen Russische kerk in de stad. In 1971 werden de fundamenten daarvan gevonden bij opgravingen in de stad. Nu staat op deze plek aan het marktplein in Visby een restaurant met de toepasselijke naam Ruska Gården, Russische tuin. 

Het zaken doen met Novgorod was serious business. Jaarlijks kwamen handelaren uit Duitse Hanzesteden op Visby om de inkomsten uit de handel met de Russische stad te innen. Ieder met een sleutel om de kist waarin de opbrengst was opgeborgen te openen en de winst te verdelen. Die houten kist is zorgvuldig bewaard en nu tentoongesteld in de kathedraal van Visby. De deksel staat open, de kist is leeg. 

Het is een mooi symbool van deze tijd. Want handelsboycots en oorlogsdreiging kosten veel en leveren weinig op. Laat men maar vaak naar die lege schatkist komen kijken. En fantaseren hoe het anders kan. Vrede en vrije handel zijn vandaag misschien utopische gedachten, maar erdoor geïnspireerd worden kan geen kwaad.