Huivering

Ik heb wel eens in een luchtballon gevaren, prachtig was dat. Ook was ik ooit op Spitsbergen. Indrukwekkende landschappen daar. Maar in een luchtballon varen vanaf Spitsbergen, dat niet. En zeker niet om de 1300 kilometer te overbruggen naar de Noordpool. Mijnheer Andree deed het wel, een poging althans. Op de dag van vertrek twijfelde hij over de haalbaarheid van zijn onderneming, maar hij ging toch. 

Het toeristische plaatsje Granna, twee uur rijden oostelijk van Göteborg, staat bekend om haar lekkere Polkagrisar, zuurstokken in allerlei kleuren en smaken. De rood-witte wandelstokjes uit je kerstboom komen oorspronkelijk hier vandaan. 

In deze plaats werd in 1854 de Zweedse avonturier  Salomon August Andree geboren. Hij specialiseerde zich in de kunst van de ballonvaart en vatte het plan op met dat vervoermiddel over de Noordpool te varen. Het was de tijd van de laatste grote ontdekkingsreizen en een race tussen rivaliserende landen om als eerste de noord- en zuidpool te bereiken.  Meestal ging dat laatste met een schip, dat zo ver als mogelijk naar één van de polen voer tot het vast kwam te zitten in het ijs en de tocht per slee en te voet werd voortgezet. Per ballon had nog niemand een poging gewaagd. 

Granna is trots op de avonturier uit het dorp. Een plaquette op zijn geboortehuis, een standbeeld en een klein maar indrukwekkend museum is aan Andree en zijn expeditie gewijd. 

Met een reusachtige ballon van 20 meter hoog en 29 meter in diameter vertrok hij samen met twee maten in 1897 op zijn reis. Er was heftige kritiek op het plan van collega geleerden. Er waren veel twijfels over de veiligheid en risico’s. De ballon lekte gas. Maar de zucht naar roem, de uitgebreide publiciteit en het sponsorschap van niemand minder dan Alfred  Nobel en de koning van Zweden maakten opgeven haast onmogelijk.  Ze vertrokken, om los van een enkel bericht per postduif de eerste dagen, nooit meer iets van zich te laten horen. 

Als ik terugdenk aan mijn verblijf in het barre eenzame landschap van Spitsbergen, in goede kleding en relatieve veiligheid en comfort en ik zie in het museum de uitrusting van Andree en zijn kompanen zoals die wollen broek en dat setje wollen sokken in de vitrine, voel ik even een huivering. 

Want na een paar dagen verslechterde het weer, werd Andree’s ballon te zwaar, moesten ze landen op het ijs en te voet en per slee verder. Dat hielden ze drie maanden vol. Een klein eilandje aan de noordzijde van Spitsbergen werd hun laatste stop. Vermoeidheid, vergiftiging, ondervoeding, één of een combinatie van die dingen werd hen fataal. 

Wat een contrast vandaag met het zonnige lieflijke en toeristische Granna met haar kleurige zuurstokken. Het is even schakelen.

Al eerder zag ik in musea objecten van expedities vanaf het arctisch gebied. Het mooie Poolmuseum in Tromsø met de expeditie van Amundsen en het Frammuseum in Oslo met het schip van Fridtjof Nansen. Of de wollen mutsen van Nederlandse walvisvaarders in het museum op Spitsbergen en in het Rijksmuseum. Toch maakt dit kleine museum en het verhaal van Andree opnieuw indruk. Er zijn een paar zaken zijn expeditie van Andree zo bijzonder en dramatisch maken.  

Op de eerste plaats natuurlijk het unieke vervoermiddel, een luchtballon. Het was nog nooit eerder geprobeerd. Dan was er de spectaculaire vondst van de resten van de expeditie in 1930, ruim 30 jaar nadat ze vermist raakten. Een complete uitrusting, inclusief het dagboek van Andree en de lichamen van de mannen werden geborgen. 

Tussen de spullen die werden gevonden lag ook het fotomateriaal dat door expeditielid Niels Strindberg was gemaakt. Het bleek na al die jaren nog intact. De worsteling van de mannen op het ijs in de weken nadat de ballon was neergekomen werd zo onthuld. Die foto’s zijn nog steeds indrukwekkend. IJzig indrukwekkend. 

Bovenal speelt dwars door de ontberingen van de expeditie een dramatische liefdesgeschiedenis. Strindberg was kort voor vertrek richting de Noordpool verloofd met Anna Charlier. Men vond brieven aan haar die hij schreef tijdens de expeditie. Een en al liefdesbetuiging. En Anna, die  wachtte en wachtte hoopvol op zijn terugkeer. Pas na ruim een decennium, lang nadat duidelijk was dat de expeditie nooit zou terugkeren vertrok zij naar de VS en trouwde daar. Haar laatste wens was dat haar hart gecremeerd zou worden en begraven bij haar vroegere geliefde. En aldus geschiedde. Nog liggen ze samen op een begraafplaats in Stockholm. 

In 1926 maakte Roald Amundsen, als eerste een geslaagde vlucht over de Noordpool met een luchtschip. Maar dat succesverhaal verbleekt bij het drama van Andree.  Er zijn stapels boeken en tal van docu’s gemaakt over zijn roemruchte expeditie. Kijk op Youtube, of zoek de aflevering op van O’Hanlons Helden. Kijk, lees, bewonder en huiver.