Grondlegger der geografie (2)
Mijn verblijf in Quito was een mooie aanleiding voor een hernieuwde kennismaking met de grondlegger voor de moderne geografie: Alexander von Humboldt.
De bestemming die ik vervolgens aan doe: Lima de hoofdstad van Peru, biedt me de kans nog meer over deze bijzondere figuur te weten te komen. De heel lezenswaardige biografie die Andrea Wulf tien jaar geleden over hem heeft geschreven helpt daar enorm bij. Nou ja, deels. Over zijn verblijf in Lima zelf kom ik in het boek opvallend weinig tegen. Daarentegen kom ik er door het lezen van haar werk achter dat verschillende reisavonturen van deze man indirect zijn verweven met de belevenissen die ik zelf heb opgetekend.
Zo woonde Von Humboldt een tijd in Weimar, waar hij geïnspireerd door de vele gesprekken met Goethe en Schiller leerde de gevoelskant van de mens voor de natuur een plek te geven naast de natuurwetenschappelijke benadering. Of zijn ontmoetingen met Simon Bolivar en hun gesprekken over de bevrijding van Zuid-Amerika van het Spaanse koloniale juk. Ook niet te vergeten zijn bezoeken aan het Witte Huis in Washington waar hij Thomas Jefferson ontmoette. Dan heb je nog zijn laatste grote reis, door Rusland. En zijn verblijf in het door hem gehaatte Berlijn, waar hij werd geboren en stierf.
Lima zelf heeft ook een verbinding tussen zijn ontdekkingen en mijn reizen. Op 9 november 1802 zag Von Humboldt hier een zogenaamde Mercuriusovergang: een zeldzaam moment waarop de planeet Mercurius vanaf de aarde bezien voor de zonneschrijf langs trekt. In 2016 beschreef ik mijn observatie van dat astronomisch verschijnsel, dat 13 a 14 keer per eeuw kan worden waargenomen. Ik verwees naar de observatie die James Cook in de achttiende eeuw had gedaan, zonder me bewust te zijn van die van Von Humboldt. De Duitser bestudeerde het verschijnsel in de bij Lima gelegen haven van Callao.
Nu vind je daar het internationale vliegveld en een groezelige woonbuurt. Alexander wist dankzij zijn observatie de exacte lengtegraad te bepalen waarop de stad Lima ligt. In de Journal of the Royal Geographical Society of London lees ik een brief van hem uit 1839 waarin hij zijn calculaties vergelijkt met die van Robert Fitz Roy, een collega die met zijn schip de Beagle verkenningen deed in Zuid Amerika. Met aan boord niemand minder dan Charles Darwin.
Alexander zag in Lima voor het eerst in zijn leven de Pacifische oceaan. Dat moet een machtig gezicht zijn geweest na zo’n lange reis. Hier in de wijk Miraflores is langs de kustlijn een zone met parken aangelegd. Een populair wandelgebied en ideale plek voor mijn blik op de Pacific.
Bij het meten van de temperatuur van het water ontdekte Alexander dat het zeewater hier dicht bij de kust veel koeler is dan verder van het land. Hij was niet de eerste die over deze koude zeestroom leerde, maar legde wel het verband met het droge kustklimaat in Peru. En droog is het. Elke boom en plant die in Lima groeit moet door mensen bewaterd worden, want er valt hier geen druppel regen. Von Humboldt vond het teveel eer dat de koude zeestroom naar hem werd vernoemd, maar het geschiedde toch. De Von Humboldtstroom was een feit.
De Duitser had weinig op met het koloniale bewind van Spanje. Maar omdat juist de Spaanse koning hem een paspoort had gegeven voor zijn reis naar Zuid Amerika kon hij dat niet hardop zeggen. “Lima is meer afgescheiden van de rest van Peru dan van Londen”, tekende hij diplomatiek op. En inderdaad, wat ik zie in het historisch centrum van de stad ademt de sfeer van een Spaanse stad, van Europese en katholieke geschiedenis. Misschien heeft hij in het klooster van San Francisco na ongetwijfeld een bezoek aan de prachtige bibliotheek ook de botten van overleden slaven in de catacomben gezien. Hij verafschuwde en veroordeelde slavernij openlijk.
Daarentegen had hij een veel hogere achting van de inheemse bevolking van Zuid Amerika dan men gewoon was te denken in die tijd.
Een bezoek aan de archeologische opgraving van Huaca Pucllana, een piramide uit de pre-Inca tijd (400-700 na Christus) zou Von Humboldt in die opvatting hebben gesterkt. Maar dat zat er voor hem niet in, het object werd pas in 1981 gevonden. Het bouwwerk van zeven terrassen hoog is volledig uit leem geconstrueerd. Daardoor bestendig tegen de vele aardbevingen die hier voorkomen. Uit de tijd van de zogenaamde Lima cultuur, die bekend stond om haar ver ontwikkelde irrigatietechnieken, wat landbouw en een rijke samenleving in dit droge gebied mogelijk maakte. Von Humboldt zou hier het zoveelste bewijs hebben gevonden dat de heersende opvatting over de primitieve beschavingen in deze streken niet klopt. Nou, primitief is de wereld hier sowieso niet meer als je vanaf het plateau om je heen kijkt. Je wordt omringd door de skyline van een moderne stad.
O, wat zou Von Humboldt graag op mijn plaats hebben gezeten. In het vliegtuig bij het raam, om zich te vergapen aan de bergketens van de Andes. Alles hangt met alles samen: in de natuur, tussen de mens en de natuur, in de tijd. Dat was het belangrijkste inzicht dat Von Humboldt in zijn leven verkreeg. En ik heb met deze reis mijn vergeten geografie college over hem ruimschoots goedgemaakt.
