Grondlegger der geografie (1)

Het schilderij in het nationaal museum van Quito symboliseert in één beeld het thema van mijn reis. ‘Escena clase de geografia’ heet het werk van de Ecuadoraanse schilder Juan Manosalvas. Geografie les zeg maar. En dat is precies wat ik met dit blog pretendeer te doen. Dus wees gewaarschuwd.

De docent op het schilderij is er klaar voor. Bij de deur wacht hij de laatste kinderen op om van start te gaan over al het moois dat de wetenschap der aarde te bieden heeft. De kinderen denken daar anders over. Ze zijn vooral geïnteresseerd in elkaar. Zolang de les niet is begonnen, kunnen ze lekker wat joelen en rotzooien. 

Het doet me denken aan mijn allereerste colleges geografie. Het kersverse studentenleven bracht zoveel nieuws dat goed opletten in de immense collegezaal niet meeviel. Na een jaar was de helft van de studenten afgehaakt. Maar ik niet. 

Wat mij goed is bijgebleven van die allereerste colleges van hoogleraar Hans van Ginkel is de naam van de grondlegger van de moderne geografie: Alexander von Humboldt. Maar wat hij deed om die eer toe te komen staat me niet meer bij. Aan het werk dus.

Hij en Zuid Amerika zijn nauw verbonden met elkaar. Met hem en zijn werk in gedachten maak ik een korte reis in en rond Quito, de hoofdstad van Ecuador. Het is een plek waar Von Humboldt in 1802 een tijd verbleef en een aantal belangwekkende ontdekkingen deed.

Alexander von Humboldt (1769-1859) was een Duitse wetenschapper en tijdgenoot van Charles Darwin. Die laatste noemde Von Humboldt ‘de belangrijkste wetenschappelijke reiziger aller tijden’ zonder wiens werk hij zijn ‘On the Origin of Species’ nooit had kunnen schrijven.

Ecologie, geologie, klimaat en vegetatie, zo maar wat kennisgebieden waar hij een wetenschappelijke basis voor legde, zo lees ik. We hebben dus een inderdaad grote naam te pakken. Zijn drang om de gang der natuur te doorgronden samen met een niet te stoppen behoefte om die kennis uit eigen waarneming op te doen dreef hem op reis. Met groen licht van de koning van Spanje op zak lagen de nog veelal onbekende gebieden van de Spaanse koloniën voor hem open. Hij kwam uit een gegoede familie, geld voor zijn avonturen was er genoeg.

Het verbaast me niet dat Alexander in Ecuador bijzondere interesse toonde in vulkanen. Het stikt van die dingen hier. Dat zie ik al als het vliegtuig de luchthaven van Quito nadert.

 

Ik bezoek vandaag de Cotopaxi vulkaan een kilometer of vijftig ten zuiden van Quito. Een van de exemplaren die de wetenschapper ook heeft aangedaan. Beklommen zelfs. Dat gaat mij te ver. Dat Von Humboldt overigens de top niet bereikte verbaast me niet. Hier aan de voet van het monster op 4000 meter hoogte is mijn ademhaling al zwaar. Laat staan als je probeert nog twee kilometer hoogte toe te voegen en naar de top te zwoegen.

Het schijnt dat het kopje cocathee dat ik zojuist hebt gedronken mij gaat helpen tegen last van de grote hoogte, maar wetenschappelijk bewijs daarvoor ontbreekt. Von Humboldt, wetenschapper pur sang zou die kanttekening van mij gewaardeerd hebben.

Het deert even niet, ik geniet van het majestueuze uitzicht op de vulkaan, waarvan de besneeuwde top af en toe tussen de voorbij trekkende wolken door te zien is. Von Humboldt was in 1803 getuige van een uitbarsting van het ding. Geen dramatische, maar wel een die goed te horen was. Uit ervaring weet ik dat zelfs het gerommel van een kleine vulkaanuitbarsting al indrukwekkend is. De laatste heftige uitbarsting van de Cotopaxi was 10 jaar geleden, een moment waarop de president van Ecuador de noodtoestand afkondigde. Het viel allemaal mee, maar deze actieve vulkaan blijft een risico vormen. Ook nu lees ik op sites van reisorganisaties dat reizigers rekening moeten houden met verstoring van vliegverkeer naar Ecuador als gevolg van een mogelijke uitbarsting. Waar in het verleden catastrofale erupties de omgeving vernietigden, is tegenwoordig een uitgebreid waarschuwingssysteem aangelegd dat een alarmsignaal afgeeft met een ´window´ van twee uur. Dat geeft je de tijd om snel weg te wezen als het zover is.

Vandaag hoeft dat gelukkig niet. De vulkaan houdt zich koest en een wandeling rond het mooie gletsjermeer kan probleemloos afgerond worden.

Von Humboldt documenteerde nauwgezet de begroeiing op de Cotopaxi en de nabij gelegen Chimborazo vulkaan en verwerkte het in zeker voor die tijd overzichtelijke diagrammen. Destijds een waardevolle referentie bij het onderzoeken van begroeiing op andere vulkanen en bergen en tegenwoordig een bron bij onderzoek naar klimaatverandering. En nu nog steeds zijn het unieke prenten.

Bij zijn eerste beklimming van een andere vulkaan bij Quito, de Pinchicha, viel de Duitse wetenschapper flauw. Graag had ik hem de manier gegund die mij naar boven brengt: een gondelbaan. De beroemde TeleferiQo van Quito brengt je in ruim tien minuten een kilometer omhoog langs de helling van de vulkaan. Ik val niet flauw maar ook hier na het uitstappen, weer op 4000 meter hoogte, valt het ademhalen zwaar. Een prachtig uitzicht op omringende pieken en de uitdijende stad beneden in de vallei is de beloning. Von Humboldt ontdekte tijdens zijn tochten hier dat vulkaangesteente niet zoals men toen dacht ontstaat door afzettingen uit de zee, maar door activiteit van binnenuit vulkanen: het uitbraken van lava. De putjes in de lichtgewicht stenen komen van gasbelletjes diep uit de aarde. Door zijn onderzoek op vulkanen kwam hij tot het inzicht dat de aardkorst vorm had gekregen door vulkaanuitbarstingen en aardbevingen.

Dit was maar één van de zaken die hij ontdekte. Voor een ander inzicht reis ik een eindje naar het noorden. Daar ligt de evenaar. Als nauwgezet wetenschapper zou Von Humboldt zijn wenkbrauwen fronsen bij de onzin die me wordt wijsgemaakt bij een van de populairste bezienswaardigheden ten noorden van Quito. Mitad del Mundo, het midden van de wereld. Ongeveer hier loopt de geografische nul graden lijn noorder- en zuiderbreedte: de equator.

Een Franse expeditie in de achttiende eeuw slaagde erin om in dit gebied redelijk nauwkeurig de geografische plek van de evenaar te bepalen. Een doorbraak in die tijd. Reden voor Ecuador om er een mooi monument voor te bouwen en het te verheffen tot toeristencircus. 

Ik geef prefereer over het algemeen de meer onopvallende plekken om geografische lijn te passeren, zoals ik eerder de evenaar op het kleine eilandje Rolas bij Sao Tomé bezocht, de nulmeridiaan bij Aragon of de datumgrens voorbij Samoa. Maar als je inspiratie zoekt om je te verdiepen de wereld van de geografie is dit toch een interessante plek. Bovendien, waar denk je dat de naam Ecuador vandaan komt? Juist. 

Iedereen die wat leest over het Mitad del Mundo monument leert dat de eigenlijke evenaar een eindje noordelijker loopt. Het zal de dame in de schitterende knalrode jurk worst wezen, ze poseert statig met de zuil op de achtergrond. Later ontdekte men dat al in de pre-Inca tijd een heiligdom (Catequilla) was gebouwd dat precies op de evenaar ligt. Iets wat men in de denkbeelden van de achttiende en negentiende eeuw nog niet serieus nam of onderzocht. Het waren immers primitieve volken dacht men.

Von Humboldt deed een ontdekking die het denken over de evenaar alleen in termen van een gefixeerde lijn veranderde: hij deed uitgebreide metingen van het aardmagnetisch veld en bepaalde de positie van de magnetische evenaar. Die ligt een eind ten zuiden van de geografische evenaar en fluctueert bovendien. Essentiële kennis voor de toenmalige en hedendaagse navigatie. 

Hij was een precieze wetenschapper. De proefjes waarmee ons het effect van de evenaar wordt wijsgemaakt zijn grotendeels nep. Maar illustratief voor de werking van het Corioliseffect (links en rechts draaiende vloeistof op respectievelijk het noordelijk en duidelijk halfrond) en het afnemen van de zwaartekracht op de evenaar is het wel. En vermakelijk ook. Toch zou Von Humboldt er denk ik van schrikken dat de mensheid ruim 200 jaar na zijn wetenschaps-werk zich dit soort fabeltjes nog laat aanmeten.

Ik hoop dat Alexander net zo heeft genoten van het oude centrum van Quito als ik. Want mooi is het. Prachtige kerken, sfeervolle pleinen, oude straatjes. Niet voor niets was het samen met Krakau het allereerste stadscentrum dat het zogenaamde label UNESCO Werelderfgoed kreeg.  En er zijn nog meer ‘eerste prijzen’ uit te delen: Quito is de oudste hoofdstad van Zuid-Amerika, de oudste koloniale stad in Latijns Amerika, de hoofdstad die het dichtst bij een actieve vulkaan ligt. Ook nog de hoogste hoofdstad ter wereld en daarmee de stad met de hoogste UV index. Insmeren dus tijdens die stadswandeling.

Ik vraag me af hoe Von Humboldt dat heeft geschafft. Maar gelukkig, op verschillende schilderijen zie ik hem rondstruinen met een hoed op. Dus niet gruwelijk verbrand geweest. Tijd om de hoofdstad van Ecuador te verlaten. Terwijl ik over de evenaar vlieg kijk ik door het vliegtuigraam nog eenmaal op Mitad del Mundo. En even later steekt de top van de Cotopaxi vulkaan voor een laatste blik boven de wolken uit.  Maar ik ga Von Humboldt nog niet verlaten. Op naar Lima.