Landlocked

Zuid Amerika, het continent dat omgeven wordt door de Atlantische en de Stille oceaan, heeft twee zogenaamde landlocked landen: Bolivia en Paraguay zijn beide volledig door land omgeven. 

Uit de geografie weten we dat toegang tot de zee, rechtstreeks met een haven of via een rivier, belangrijk is voor het functioneren van een land. Hoe anders exporteer je waar die je produceert en importeer je voedsel, grondstoffen en consumptiegoederen andersom?

Niet voor niets is toegang tot de zee een onderwerp dat in geopolitieke conflicten vaak een rol speelt. Neem bijvoorbeeld Bosnië en Ethiopië. 

Bolivia is nog steeds doende een regeling te treffen met buurlanden Peru en Chili om de 150 jaar geleden verloren toegang tot de zee terug te krijgen. 

Ik ben in Paraguay, waar zich een grote tragedie afspeelde om toegang tot de zee te verwerven. En dat mislukte. En nog een tragedie om toegang tot grondstoffen te krijgen, ook mislukt. De grenzen van het land zouden er in een halve eeuw ingrijpend door wijzigen. 

Vandaag heerst een zondagse, beetje feestelijke sfeer in het dorp Piridebuy op anderhalf uur rijden van de hoofdstad Asunción. Het is de dag waarop kandidaten zich inschrijven voor de gemeenteraadsverkiezingen in het najaar. En dat wordt gevierd als een feestje van de democratie.

Kandidaten rijden rond in hun auto met het nummer van de kieslijst van hun partij en hun nummer als kandidaat op die lijst. Er wordt gezwaaid naar bekenden die langs de kant staan te kijken. Of gestopt voor een praatje. 

Ja, de gemeenteraadsverkiezingen zijn een aardig democratisch gebeuren hier. Daar staat tegenover dat de president van het land nog haast een absolute macht heeft. Dat is al zo sinds jaar en dag.

Ooit werd die machtspositie gebruikt om land te veroveren op buurlanden Brazilië en Argentinië in een poging via de Rio de la Plata toegang tot de zee te verkrijgen. 

Deze oorlog staat bekend als de oorlog van de Drievoudige Alliantie:  Paraguay tegen Brazilië, Argentinië en Uruguay in de periode 1866-1870. Het staat ook bekend als een van de bloedigste oorlogen ooit: twee derde van de totale bevolking van Paraguay verloor het leven door strijd, ziekten en honger. Het woord genocide valt zelfs. 

We schrijven 1865.  Francisco Solano López, zoon van de president van de  jonge natie Paraguay, is als gevolmachtigd minister op reis door Europa. Hij maakt kennis met grote innovaties die de industriële revolutie heeft voortgebracht: machines, stoomschepen, treinen en de nieuwste wapens voor zijn leger. En hij maakt kennis met een mooie Ierse dame, Elisa Lynch, op wie hij verliefd wordt en die hem samen met zijn ideeën over een moderne staat terug naar Paraguay vergezelt.

In het spoorwegmuseum in Asunción zie je de allereerste trein die in Paraguay reed. Ongeveer op het moment dat hij Lopez zijn vader opvolgde als president en Elisa zich First Lady mocht noemen. 

Bij een autocratische heerser hoort natuurlijk het streven naar een sterke natie. En die had toegang tot de zee nodig. De Rio de la Plata bood die toegang. Maar ook anderen hadden belangstelling voor die weg naar de Atlantische oceaan. Vooral bij de regionale grootmachten Argentinië en Brazilië.

Twee rivalen die wedijverden om de sterkste positie op het continent, met het kleine Uruguay als speelbal tussen hen in geklemd. Een hulpvraag uit dat kleine buurland van Paraguay gaf Lopez aanleiding met zijn  sterke leger de aanval te openen.

Hij had met het grootste en best getrainde leger van Zuid Amerika best goede papieren om deze strijd te winnen. Toch zou het niet zo zijn. Brazilië, Argentinië en Uruguay vormden uiteindelijk  een alliantie om de aanval van het Paraguayaanse leger te stoppen. 

Brazilië had een sterke vloot, waarmee ze prompt richting Paraguay opstoomden. Vanuit het vliegtuig zie ik hoe de hoofdstad Asunción ligt aan de Paraguay rivier. Klaar voor het grijpen. In 1869 nam de Alliantie de stad in. 

Vanaf dat moment  moest Lopez met zijn leger in de verdediging. Achterna gezeten, vechtend en vluchtend van de ene tijdelijk gekozen hoofdstad naar de andere. Eén daarvan was Piridebuy. 

Aan de rand van het dorp dicht bij de Rio Piridebuy staat een groot herdenkingsbord bij een van de weinige gebouwen die nog rest uit die oorlogstijd. Want hier werd een van de zwaarste gevechten van de hele oorlog geleverd. Piridebuy werd omsingeld en in een vijf uur durend bombardement belegerd en ingenomen. Duizenden doden verder, vooral aan Paraguayaanse zijde was het gedaan. 

Na bijna 175 jaar draagt het dorp nog zichtbare littekens van de strijd. Bijvoorbeeld schade aan de kerk. En de locatie waar ooit het hospitaal stond is een open plek gebleven. 600 dorpelingen vluchtten tijdens de gevechten het gebouw in dat door de aanvallers prompt in brand werd gestoken, met iedereen erin. Ik sta er even stil. Het is moeilijk voor te stellen wat voor verschrikkingen zich in het nu zo vredige dorp hebben afgespeeld.

Op een herdenkingszuil een plaquette met een lange rij namen van slachtoffers. En een pleintje verder het standbeeld van de commandant van de Paraguayaanse troepen die hier voor het gezicht van zijn gezin werd geëxecuteerd.

Sommige historici spreken van een genocide. Brute moordpartijen op burgers, de vernieling van hele dorpen. 90% van de mannelijke bevolking omgekomen, twee derde van de gehele Paraguayaanse bevolking.  Maar Lopez haalde alles uit de kast om de strijd zo lang mogelijk vol te houden. Tot hij in 1870 zelf werd gedood. 

Terug in Asuncion bezoek ik zijn graf in het Panteon Nacional de los Heroes.

Een Amerikaanse reisjournalist beschreef in 1947 in zijn boek Fireside Travels wat hij zag: before us stands The domed Pantheon, a dignified memorial to the nations heroes. We enter with bare heads and look down into the central pit where rest a half dozen caskets each covered by the national tricolor. Francisco Lopez has the number one place in the shrine, for it was he who led the country into its tragic struggle again Argentina, Brazilië and Uruguay in the triple alliance war. 

Buiten staan 2 militairen stram in de houding op wacht, zoals je vaker bij belangrijke nationale grafmonumenten ziet. 

Over de rol van zijn vrouw, Elisa Lynch is veel gespeculeerd. In ons land wordt vaak gesproken over de invloed van koningin Máxima op haar man, en dan vooral in positieve zin. Het omgekeerde is het geval bij Elisa. Omgekeerd is om te beginnen de geografie: niet een Europese hoogste leider die zijn vrouw in Zuid Amerika vindt, maar precies andersom. Elisa schijnt de tomeloze ambities van haar man volgens sommige historici stevig gevoed te hebben. 

Een bewijs daarvan wordt gezien in de inzamelingsactie van goud en sieraden die zij na de val van Piridebuy hield onder de welgestelde elite van Asunción. Met als doel de oorlog te kunnen blijven financieren. In het nationaal archief zie ik het Golden Book waarin honderden vrouwen die kostbaarheden hadden afgestaan hun steunbetuiging intekenden. Was het vol overtuiging? Of was weigeren in deze kleine gemeenschap onder een autoritaire leider niet echt een optie? En of het geld ook echt besteed is aan de oorlog of deels door Elisa achterover gedrukt is ook nog onder discussie. Volgens sommigen een gerucht dat voortkomt uit propaganda van de overwinnaars op Paraguay. 

De conciërge van de faculteit politicologie laat me rondkijken in hun pand vlak bij het nationaal archief. Dit was ooit het huis waar Elisa woonde. Er is niemand en ik kan rondwandelen. Hier en daar gluur ik een ruimte in die nu als collegezaal wordt gebruikt. 

Elisa stierf in 1886 in Parijs, de stad waar ze haar man ontmoette. Als een soort Evita Perón wordt ze tegenwoordig in Paraguay vereerd. 

Paraguay overleefde deze oorlog als land. Maar haar grenzen werden wel verlegd. Een hap naar Argentinië en een hap naar Brazilië. Ik vergelijk kaarten uit mijn oudste atlassen en zie inderdaad de meermaals gewijzigde grenzen. 

Maar ik zie nog iets. Op kaarten uit rond 1940 is Paraguay weer een stuk groter dan het gekrompen land na die vreselijke oorlog. En dat heeft natuurlijk een verklaring. Tussen Paraguay en Bolivia ligt een groot leeg gebied, de Gran Chaco. In de jaren 1930 groeide het vermoeden dat er olie in dit gebied te vinden zou zijn. Al langer claimden beide landen het gebied. Ook dat zie ik op kaarten uit mijn atlassenverzameling opgetekend.

En nu kwam daar bij dat oliemaatschappijen Shell en het Amerikaanse Standard Oil aasden op concessies. Kijk eens in het stripboek Kuifje en het Gebroken Oor. Hergé had het spel wel door. 

Opnieuw volgende een dramatische oorlog, met meer dan 100.000 doden. De wapenstilstand in 1935 leidde tot een flinke gebiedsuitbreiding voor Paraguay. Maar olie is er nooit gevonden.

Vanuit het vliegtuig zie ik de uitgestrekte jungle van de Gran Chaco, ook wel Groene Hel genoemd. Ondoordringbaar en vochtig. De meeste doden stierven door uitputting en ziektes als malaria.

Gids Esteban neemt me een klein stukje mee het gebied in. Het doet me aan een groen Nederlands landschap denken. Maar aan de cowboys die voorbij komen en de vele soorten exotische vogels zie ik dat ik wel degelijk ver van huis ben. 

Tegenwoordig is het gedaan met oorlogvoeren. Paraguay is weliswaar nog half autocratisch, maar er heerst politieke rust. De verhouding met de buurlanden is nu oké. Rijk is men niet, gemeten naar bruto binnenlands product per hoofd van de bevolking staat het in de onderste helft van landen op de wereld (en Nederland in de top 10). 

De rust en de beperkte overheidsbemoeienis maakt het desondanks een aantrekkelijke emigratiebestemming voor Europeanen die de vermeende regelzucht en vermeende complotten in hun eigen land willen ontvluchten. Ze wonen meestal in hun eigen gated communities, veilig afgeschermd van de rest van de samenleving. De VPRO heeft met haar serie Wakker in Paraguay een mooi portret van deze groep gemaakt. 

Paraguay: leven in ruimte, eenvoud, warmte en een verrassend ontspannen samenleving. Zo wordt het land omschreven op de site mijnemigratiegids.nl. Dat komt aardig overeen met het beeld dat ik me hier heb gevormd. 

Maar ik zie ook de armoede hier. En op het gebied van veiligheid en sociale voorzieningen moet je je verwachtingen als emigrant wel temperen. 

Of ik ook naar Paraguay wil emigreren vraagt mijn chauffeur op weg naar het vliegveld. Nee, zeg ik. Even speel ik met de gedachte uiteen te zetten dat alles immers draait om geografie: toegang tot de zee, iets dat wij beter voor elkaar hebben dan Paraguay. Maar nee, de waarheid is dat het welvarende, goed georganiseerde en van alle gemakken voorziene Nederland mij prima bevalt.