Balling uit Praag

Niet ver van mijn thuisstad ‘s-Hertogenbosch staat in het buitengebied langs de rivier de Dommel een onopvallende witte boerderij: Out Herlaer. Ingepakt in steigers. Er wordt volop gerestaureerd. Buiten staat een informatiepaneel. Tijdens een van de grootste belegeringen in de Europese geschiedenis verbleef de koning van Bohemen hier, lees ik. We praten over het beleg van de stad ‘s-Hertogenbosch in 1629. En de koning was Frederik V. Het was de tijd van Oranje tegen Spanje, van protestant tegen katholiek. De onopvallende witte boerderij (als restant van wat ooit een klein kasteel was)  stond vooraan op het strijdtoneel tussen twee stromingen met eigen overtuigingen en macht.

Het is een boeiend moment om af te reizen naar Bohemen. Zojuist heeft in Tsjechië, waar Bohemen toe behoort de partij van  Andrej Babis de parlementsverkiezingen gewonnen. Hij is een rechts-populist en Euroscepticus. Weer eentje. Vertegenwoordiger van een stroming die je kunt samenvatten met: Tsjechië first. Hij is een ‘geloofsgenoot’ van president Trump. We leven in een tijd waarin grofweg twee politieke (en maatschappelijke) stromingen tegenover elkaar: samenwerken met een gematigde koers vooruit, versus radicaal gaan voor het eigen land en eigen volk. Ik zie eenzelfde patroon als 400 jaar geleden in Europa: min of meer principiële overtuigingen worden gekaapt om macht te verwerven. En daardoor radicaliseert. Toen was het katholiek tegen protestant. 

Frederik V was de zoon van de Nederlandse Willem van Oranje. De reformatie, de tijd van de grote godsdiensttwist woedde hevig. Machtsposities werden ingenomen of gewoon veroverd. De jonge Frederik, keurvorst van het Duitse vorstendom Palts en protestant van huis uit,  werd uitgenodigd om de troon in Bohemen te beklimmen. Om zo weer een land toe te voegen aan de coalitie van protestantse naties. Daarvoor moesten wel eerst de katholieke regenten verwijderd worden. En dat ging simpel. Men duwde ze gewoon het raam van de Praagse burcht uit. Letterlijk.

Zoiets geeft toch een bijsmaak als ik vanavond de prachtige verlichte complex  vanaf de oever van de Moldau bekijk. Eenzelfde dubbel gevoel heb ik later op een ochtend in de monumentale Sint Vituskathedraal. Hier werd Fredrik in 1619 tot koning van Bohemen gekroond. De statige sfeer van pracht en praal die die dag geheerst moet hebben is nu ver te zoeken. De kerk is bomvol met toeristen. En ja, ik ben een van hen. Dit is geen plek om lang te vertoeven. Ik vraag me af hoeveel van mijn medebezoekers verder in hun gedachten komen dan het idee dat dit bezoek een verplicht nummer is tijdens een weekendje Praag. Misschien maakt het niet uit, want voor heel wat gasten die destijds bij de kroning van Frederik waren zal het ook een verplicht nummer zijn geweest. Waag het niet weg te blijven.

Wie zeker niet wegbleven waren de heersers over de omliggende katholieke landen. Die gingen prompt over tot de aanval op het nu vijandig geachte Bohemen. Maak de rit van het vliegveld van Praag naar de stad en je komt langs de Witte Berg, het strijdtoneel waar het leger van Frederik in 1620 werd verslagen. De gevolgen waren groot. Een giga stroom edellieden en burgers verliet noodgedwongen hun land. Bohemen was niet langer zelfstandig en werd opgenomen in het Habsburgse Rijk. Het zou pas weer in 1918 min of meer zelfstandig worden als onderdeel van de staat Tsjechoslowakije. Duitstalige  protestanten emigreerden (vaak ook verjaagd uit katholieke streken) naar het nieuw verworven Bohemen, met name in het grensgebied Sudetenland. De basis voor de latere annexatie van dat gebied door Nazi Duitsland werd in die jaren gelegd. 

Ondertussen woedde de Dertigjarige Oorlog, de strijd tussen heersers van de katholieke versus die van de protestantse stroming voort. Ik zet een zijstap naar het Duitse Maagdenburg om te zien wat die oorlog teweeg bracht. Dit ooit machtige handelscentrum aan de Elbe behoorde in die tijd tot de grootste Duitse steden. Met haar 30.000 inwoners was ze zo groot dat de maquette die ik in het historisch museum zie niet op een foto past. In 1631 werd de stad belegerd, geplunderd en in brand gestoken door troepen van de keizer van het Heilige Roomse Rijk.

20.000 inwoners kwamen om. Maagdenburg staat symbool voor de dood en het verderf dat tijdens Dertigjarige Oorlog op zoveel plekken werd aangericht. Van haar historisch centrum bleef niet veel over. In de Tweede Wereldoorlog gingen nog wat bombardementen over hetgeen ervan restte. Maar gelukkig zie je rondom de Dom dat er nog stukjes bewaard zijn gebleven. In een intiem hoekje achter de kerk proef je iets van wat deze grote middeleeuwse stad ooit moeten zijn geweest. Een oud vakwerkhuis, een oude stadspoort, muurresten. En de majestueuze domkerk zelf heeft alles ook overleefd. Vanuit de vestingtoren Kiek in de Köken overzie ik de omgeving. De gids die ons naar boven leidt laat niet na te benadrukken dat de Amerikanen zijn stad in de Tweede Wereldoorlog hebben plat gebombardeerd. En dat die lui nog steeds niet oké zijn. Het politiek statement waarmee hij vervolgd maakt duidelijk op wie hij recent zou hebben gestemd ware hij een Tsjech geweest. De populistische stroming is de zijne.

Terug naar Frederik. Slecht één winter kon hij, daarom bijgenaamd de Winterkoning, genieten van zijn majesteitelijk verblijf in de Praagse burcht. In 1620 moest hij zijn land ontvluchten. Zoals dat vaker gaat met leiders die in ballingschap moeten is er altijd wel een bevriende natie die klaar staat voor ontvangst. Prins Maurits, de zoon van Willem van Oranje en daarmee de neef van Frederik, deed inderdaad niet flauw en bood de gevluchte vorst terstond een veilig onderkomen aan in ons land. Het zou niet de enige koning blijken die in de loop van de eeuwen in Nederland in ballingschap ging. Met zijn gezin betrokken ze een riante woning aan de Kneuterdijk in Den Haag. Op kosten van Engeland (Frederik was getrouwd met Elisabeth Stuart, dochter van de Engelse koning) en ons eigen land leidden ze een luxueus leven. Natuurlijk moest er ook een echt paleis komen. Dat lieten de bouwen in Rhenen, aan de rand van de Veluwe waar ze lekker konden gaan jagen. Er is een leuke documentaire op NPO met Maarten van Rossum waarin hij op zoek gaat naar de resten van dat kasteel.

Frederik zal in zijn handen hebben gewreven van blijdschap toen hij in zijn Haagse woning hoorde dat Piet Hein de katholieke Spanjaarden had beroofd van hun kapitale Zilvervloot. Hij kon niet wachten om de buit met eigen ogen te zien. Tragisch genoeg verging het schip waarmee hij tijdens ruw weer over het Haarlemmermeer van Amsterdam voer. Frederik overleefde het ongeval, maar zijn zoon die meereisde verdronk. Hoe pijnlijk moet dat gevoeld hebben na al het onrecht dat hem voor zijn gevoel al was aangedaan door zijn tegenstanders van katholieke huize.

Maar uiteindelijk zou de man zijn gram halen. Als speciale gast mocht de Winterkoning aanwezig zijn toen zijn achterneef Frederik Hendrik de stad ’s-Hertogenbosch belegerde en dwong tot capitulatie. Een ongekende prestatie wat een enorm organisatietalent en technisch vernuft vergde. En veel geld. Maar daaraan was dankzij de buitgemaakte Zilvervloot geen gebrek. Eindelijk kon de Praagse Frederik genieten van een mokerslag die de katholieken moesten incasseren. Hier, vanuit wat nu een vervallen boerderij lijkt zag hij het allemaal gebeuren. Het was een schrale troost, want zijn geliefde koningschap van Bohemen zou hij nooit terugkrijgen.

De boerderij Out Herlaer wordt nu omgebouwd tot museum. Als het klaar is ga ik zeker kijken. Om te zien of het verhaal van Frederik V, Winterkoning uit Praag, een plekje heeft gekregen. En om te beseffen dat elke politieke of maatschappelijke stammenstrijd  wel een keer wordt opgelost. Zoals de strijd tussen katholieke en protestanten tijdens de Dertigjarige oorlog. Maar wie beseft in deze tijd nog tegen welke bittere prijs dat vaak gaat?