Van paperclip tot ruimteschip

Vorige maand ging Amerika eindelijk weer naar de maan. Met de Artemis II. Zo’n 15 jaar geleden zag op Cape Canaveral in Florida het prototype van hun Orion capsule tentoon gesteld. Goed werk heeft tijd nodig. Zeker in de ruimtevaart. Ik volgde vorige maand op YouTube de missie van Artemis II via de livestream van de NASA. Het mooiste moment duurde maar een fractie van een seconde. Heel even was het beeldscherm van de telefoon van een van de filmende astronauten te zien. Met daarop in grote detaillering het pokdalige oppervlak van de maan. Dichterbij hun avontuur kon ik niet komen. 

De afgelopen decennia reisde ik langs een aantal plaatsen waar de geschiedenis van de bemande maanmissie werd geschreven. Daarvoor hoef je niet naar Amerika of Rusland te gaan. Veel dichter bij huis, in Duitsland vind je een aantal iconische plekken. Zoals in het kraterstadje  Nordlingen waar aanstaande NASA astronauten hun geologie kennis oefenden. Op het waddeneiland Borkum vond ik in de bossen de plek waar de Duitse geleerde Wernher von Braun zijn eerste raketjes lanceerde. In Peenemünde zag ik de horror die daar uit voortkwam: de V-1 en de V-2. 

En nu, in het Beierse dorp Oberammergau ben ik op het schakelpunt waar aan het einde van de Tweede Wereldoorlog de Duitse kennis van raketten overging in Amerikaanse handen. 

Vanuit de Laber Bergbahn die Oberammergau verbindt met de Laber berg heb je een mooi zicht op het dal. Meteen valt een afwijkende bebouwing op: een serie langwerpige gebouwen aan de rand van het dorp.

Op de grond zie je wat het is: de NATO school, een opleidingscentrum voor militairen uit NAVO landen.

Maar in de Tweede Wereldoorlog was dit een kazerne, en niet zomaar een. Hier in de Conrad-von-Hötzendorf-Kaserne, thuisbasis van de Oberbayerische Forschungsanstalt werd in het grootste geheim gewerkt aan een innovatie die het reizen over de wereld zou veranderen. De ontwikkeling van de straalmotor en straaljager. De Messcherschmitt Me-262 werd gelukkig te laat operationeel om een Duitse overwinning af te dwingen. 

En nu komt het: raketgeleerde Wernher von Braun en 400 van zijn collega raketgeleerden en technici slaagden er in 1945 in te vertrekken van de V-2 basis en fabriek in Peenemünde, waar het door aanhoudende bombardementen levensgevaarlijk was geworden naar de kazerne in Oberammergau, op dat moment ver van het oorlogsfront. 

Von Braun was een handige donder. Hij vond het primitieve onderkomen in de kazerne beneden zijn stand. ´Harstikke riskant, al die geleerden bij elkaar op één plek. Bij een bombardement is al onze kennis in één klap weggevaagd.´ Met dat argument wist hij de kazernecommandant te overtuigen hem uit het complex te laten. Samen met een kleine groep collega’s zocht hij het comfort van hotel Alte Post in het dorp op. Ik ga er eens kijken. Terwijl ik binnen een kop koffie drink valt mijn oog op een oude foto aan de wand. Een groep mannen met professor-look zit aan een Beierse pul bier. Op de achtergrond een Duitse officier. Ja, het verblijf kon dan wel comfortabel zijn, de heren stonden ook hier onder permanente bewaking van de SS. Iedereen besefte wat de waarde van hun kennis was. Grappig, de kachelstoof op de foto staat nog steeds in de gelagkamer. 

Het schijnt dat Von Braun hier in Alte Post zijn plan besprak om zich over te geven aan de Amerikanen. Dat leek hem de beste optie. 

Hij slaagde er met hulp van zijn broer in contact te leggen met het Amerikaanse leger. Operatie Paperclip (genoemd naar de met een paperclip gemarkeerde opgeschoonde dossiers van de geleerden waar belastende informatie uit was verwijderd) zorgde in het geheim voor de transfer van hem en enkele honderden collega’s naar de VS. Daar zetten zij hun werk voort. Amper 15 jaar bracht een door hen ontwikkelde raket mensen naar de maan.

Als je goed kijkt lijkt het dorp Oberammergau nog steeds te willen wijzen op dat belangrijke moment in de geschiedenis van ruimtevaart en sterrenkunde. 

Ik zie een gebouw ´Sternenhimmel´ en ´Gasthuis zum Stern. Het dorp heeft zelfs een astroloog. 

Ken je het begrip frequentie illusie? Eenmaal je focus op een bepaald voorwerp of onderwerp, lijkt het alsof je het ineens overal tegenkomt. Nou, dat dus.

En omdat ik toch in Duitsland ben: weet je wat de andere benaming voor frequentie illusie is?  Baader -Meinhof-fenomeen! Genoemd naar iemand die eenmaal gehoord van de Bader Meinhof groep die naam ineens overal tegenkwam. 

Ik dwaal af. Terug naar Oberammergau. Met zoveel focus op ruimtevaartgeschiedenis zou je bijna vergeten de natuurpracht hier in je op te nemen. Want prachtig zijn ze, de bergketens in de omgeving van het dorp. Majestueus. 

Het zijn vooral astronauten die, eenmaal in de ruimte, haast dieper onder de indruk zijn van onze eigen planeet dan de donkere ruimte om hen heen. Victor Glover, astronaut van de Artemis II missie sprak tegen de mensen beneden op aarde: “You’re on a spaceship called Earth that was created to give us a place to live in the universe, in the cosmos.” 

Om te beseffen dat de aarde zelf een ruimteschip is moesten we eerst afstand nemen van haar, letterlijk. En een  raket ontwikkelen die ons op afstand bracht.